Nervni sistem i operativni principi aparata

(Za one koji poseduju medicinsku obuku)

Umetnost medicine se pojavila ne kao plod teoretskog rezonovanja, već, naprotiv, ljudi su počeli razmišljati o teoretskim objašnjenjima tek kada su metode lečenja već bile pronađene.

A.Celzus, III-II p.n.e.

Bolest je, zapravo, informacioni poremećaj na različitim nivoima organizacije fizioloških sistema, dok je održavanje života i zdravlja, u stvari, kontrolisana ravnoteža.

G.G.Gvido, 1990.

Nervni sistem osigurava prilagođavanje tela na spoljašnju sredinu. Pod uslovima koji se stalno menjaju u toku našeg života nervni sistem reguliše aktivnost svih tkiva i organa, povezuje međusobno organe i delove tela, omogućava dijalog, ili povratne informacije, o potrebama tela povezanim sa spoljašnjom sredinom (homeostaza i bihevioralna aktivnost).

Ovaj podsistem sjedinjuje telo u jedan potpun sistem. Sve njegove višestruke funkcije se izvode pomoću 40-45 milijardi nervnih ćelija-neurona. Zato naziv DENAS uređaja uključuje „neuro" komponentu, što za DENAS znači „radi sa nervnim sistemom i ponaša se kao deo istog".

Neuroni poseduju sledeće jedinstvene sposobnosti:

lpostaju nadraženi (aktivno stanje) pod uticajem fizičkih ili hemijskih draži;

lprihvataju, šifruju i obrađuju informacije o stanju unutrašnje i spoljašnje sredine organizma;

lprenose informacije u obliku električnih impulsa (i na druge načine) do drugih nervnih ćelija ili organa (mišića, žlezdi, krvnih sudova, itd.) uspostavljajući vezu među njima;

lskladište kopije informacija u svojoj memoriji: sposobnost nervnih ćelija da skladište informacije omogućava čeonom režnju ljudskog mozga da skladišti u memoriji sve što se događalo u toku čitavog života pojedinca. Kapacitet ove memorije je takav da može sadržati sve informacije genetskog pamćenja predaka date osobe.

Nervne ćelije su različitog oblika i veličine (od 5 do 10 mikrona). Svaki neuron ima kraće nastavke (dendrite) i duže nastavke (aksone)(Fig. 1).

Dendriti primaju informacije od drugih nervnih ćelija. Broj dendrita svakog neurona je različit i iznosi od 1-1500. Akson služi za izlaz i prenos obrađene informacije: od receptornih struktura nervnih ćelija u koži, unutrašnjim organima i tkivima do centralnog nervnog sistema ili od centralnog nervnog sistema do organa, tkiva i kože. To objašnjava zašto se aksoni drugačije nazivaju putevima informacija. Po pravilu, jedan neuron je povezan sa velikim brojem drugih nervnih ćelija, što osigurava njihovu interakciju i mogućnost stvaranja složenih struktura, koje regulišu različite funkcije. Složena grupa neurona, koji regulišu bilo koju posebnu funkciju, formira nervni centar (npr. vazomotorni centar, centar za govor, disajni centar, itd.). Organizacija nervnog centra je okupljena oko grupe neurona, koji formiraju jezgro centra. U velikom broju slučajeva, zahvaljujući činjenici da dužina aksona može dostići 1-1,5m, neuroni pripadaju jednoj funkcionalnoj grupi iako se mogu naći u različitim anatomskim celinama. Najveći deo neurona, nervnih centara i jezgara se nalaze u mozgu i kičmenoj moždini.

Stoga je ovaj deo nervnog sistema označen kao centralni nervni sistem.

Mozak se nalazi i lobanjskoj šupljini i obavijen je sa tri membrane koje ga štite od oštećenja. Mozak reguliše hormone, imunitet, srčanu aktivnost, krvni pritisak, disanje, temperaturu, pozicioniranje tela (ravnoteža itd.), motoričke aktivnosti, potrebe za hranom i tečnošću, refleksne interakcije tela i sredine, unutrašnje stanje tela (homeostaza), mentalnu aktivnost, vežbanje i memoriju, emocije i govor, reakcije u ponašanju, mišljenje, san i pospanost, svest i svesno stanje, itd.

 

Kičmena moždina se nalazi u kičmenom kanalu, i obavijena je sa tri ovojnice i ojačana ligamentima. Počinje od gornje ivice prvog vratnog pršljena (uz lobanju) i nastavlja se do 1-2 lumbalnog pršljena. Uz pomoć kompleksa nervnih ćelija, kičmena moždina je povezana sa mozgom. Veze između kičmene mozdine (stoga i mozga) i kože, motoričkog sistema i unutrašnjih organa su takođe omogućene procesima u nervnim ćelijama. Od izlaznih tačaka kičmene moždine i mozga, nervi su povezani gradeći ganglije, spletove, nervna stabla i kičmene nerve (Figs. 2-4).

 

Setovi ovih nervnih formacija i njihovih višestrukih grana formiraju periferni nervni sistem. U zavisnosti od njihovih funkcija, sve nervne ćelije se mogu podeliti u tri grupe:

-oni koji nose signale od receptora senzornih organa (čulni organi tela) do mozga i kičmene moždine se nazivaju senzitivnim ili aferentnim;

-oni koji prenose informacije od mozga i kičmene moždine do organa i tkiva (izvršivači) se nazivaju motornim ili eferentnim;

-oni koji služe za međusobno povezivanje neurona u mozgu ili u kičmenoj moždini nazivaju se interneuronima, ove nervne ćelije su najbrojnija grupa nervnih ćelija i značajno se razlikuju po formi i funkciji.

 

Receptori su na kraju nastavaka senzitivnih nervnih ćelija u telu, i prilagođeni su za prijem određenih draži iz spoljašnje ili unutrašnje sredine. Takođe su prilagođeni za pretvaranje fizičke i hemijske energije u nervni nadražaj. Svi receptori koji primaju draži (signale) iz spoljne sredine su klasifikovani kao eksteroreceptori; oni koji primaju draži od mišića, tetiva, zglobova i ligamenata su proprioreceptori; oni koji primaju poruke iz unutrašnjih organa su interoreceptori.

 

U čulnom sistemu, signali se kodiraju binarnim kodom, tj. prisustvom ili odsustvom impulsa u određenom periodu vremena. Takav metod kodiranja je veoma jednostavan i stabilan, otporan na smetnje. Informacije o draži i njenim parametrima se prenose u vidu pojedinačnih impulsa, kao i u vidu grupa, setova impulsa.

 

Trajanje, amplituda i oblik svakog impulsa su slični, ali broj impulsa u setu, učestalost ponavljanja, trajanje setova i intervali između njih, kao i vremenski obrazac seta se razlikuju i zavise od karakteristika draži. Čulna informacija je takođe kodirana brojem istovremeno nadraženih neurona i njihovom pozicijom u sloju neurona. Za razliku od telefonskih i televizijskih kodova koji se dekodiraju vraćanjem primarne forme poruke, takvo dekodiranje se u čulnom sistemu ne dešava. Ceo nervni sistem po pravilu podeljen na dva glavna dela-telesni senzorni(animalni) i visceralni (vegetativni). Telesni senzorni nervni sistem omogućava prisustvo senzitivnih nerava u koži i čulnim organima, i odgovoran je za funkciju skeletno-mišićnog sistema (kostiju, zglobova, mišica).

 

Vegetativni nervni sistem je odgovoran za regulisanje funkcije kardiovaskularnog sistema, respiratornih organa, digestivnog sistema, endokrinih žlezda i urogenitalnih organa a takođe i za kontrolu ishrane mišića(Fig. 5).

 

Kao i somatski senzorni, vegetativni nervni sistem ima svoj deo u mozgu i kičmenoj moždini (centralni deo) kao dodatak perifernom tj. delu van mozga (ganglije, nervna stabla i nervi koji odlaze u unutrašnje organe). Vegetativni nervni sistem je podeljen na dva dela: simpatički nervni sistem i parasimpatički nervni sistem.

Simpatičko-parasimpatički dualitet, putem koga se postiže povećanje ili smanjenje funkcije organa, doprinosi očuvanju dinamičke ravnoteže određenih funkcija (videti tabelu 1).

Tabela 1. Reakcije organa na stimulaciju simpatičkim i parasimpatičkim nervima

Organi

Simpatički sistem

Parasimpatički sistem

Srce

frekvencija (učestalost)

snaga kontrakcija

sprovodljivost

Krvni sudovi

koža

mišici

peritonealno-karlični organi

unutrašnji organi

srce

pluća

mozak

pljuvačne žlezde

spoljašnji polni organi

 

 

inhibicija (smanjenje)

-

-

-

-

dilatacija (širenje)

konstrikcija (skupljanje)

-

dilatacija

-

-

 

 

stimulacija

-

-

konstrikcija

dilatacija

konstrikcija

dilatacija

-

konstrikcija

-

-

Glatki mišici

jednjak

kardijačni otvor želuca

želudac

 

pilorični otvor želuca

creva

 

rektum

mišić zatvarač anusa

mokraćna bešika(mišic detrusor)

mišić zatvarač bešike

ureter

bronhije

zenica

mišići trepavica

pilomotorni mišici

treći kapak

penis

materica

 

materica u trudnoći

materica bez trudnoće

 

kontrakcija

dilatacija

opuštanje

tonus i peristaltika

povećanje

opuštanje

tonus i peristaltika

kontrakcija

povećanje

kontrakcija

povečanje

kontrakcija

konstrikcija

konstrikcija

kontrakcija (grčenje)

-

-

erekcija

zavisi od načina života

i

funkcionalnog stanja

-

-

 

povećanje

kontrakcija

tonus i peristaltika

smanjenje

kontrakcija

tonus i peristaltika

smanjenje

relaksacija

kontrakcija

relaksacija

-

dilatacija

-

-

relaksacija

-

-

ejakulacija

zavisi od načina života i funkcionalnog stanja

-

kontrakcija

relaksacija

Žlezde

pljuvačne

nosne

želudačne

pankreasne

znojne

Langerhansova ostrvca

kora nadbubrežne žlezde

jetra

glavni metabolizam

 

stimulacija

-

-

-

-

stimulacija

-

-

-

 

stimulacija

inhibicija

-

-

stimulacija

-

-

glikogenoliza

poboljšanje

 

 

Parasimpatička stimulacija izaziva inhibiciju nekih organa, a stimulaciju drugih. Takođe, ponekad se simpatički sistem ponaša kao stimulator a ponekad kao inhibitor. Iako dejstvo simpatičkog sistema u datom organu najčešće izaziva efekat suprotan onome koga izaziva parasimpatički sistem, nije ispravno posmatrati interakciju dva dela vegetativnog nervnog sistema kao sukobljavanje. Naprotiv, zajedno obezbeđuju potpuno prilagođavanje tela uslovima sredine koji se menjaju, tj. konačni zaključak je da oni sinergički sarađuju (rade na istom cilju).

 

Koristeći nervne i krvne puteve, vegetativni nervni sistem koordinira i prilagođava aktivnost svih organa. Takođe učestvuje u očuvanju dinamičke ravnoteže životnih funkcija.

Izgleda da su drevne istočnjačke ideje o ravnoteži tela potekle od harmonije dva suprotna fenomena i mogu biti posmatrane kao dinamička ravnoteža homeostaze tela-omogućena funkcijama vegetativnog nervnog sistema (D.M.Tabaeva, 2001.).

Funkcije somatskog senzornog sistema, simpatičke i parasimpatičke komponente vegetativnog nervnog sistema funkcionišu uz pomoć složenih refleksnih reakcija. One se fokusiraju na održanje telesne samoregulacije stabilnosti unutrašnje sredine.

Refleks, reakcija tela na svaku draž, je posebna funkcionalna stavka nervnog sistema. Najjednostavnija prezentacija tog sistema je „draž®odgovor". Ipak, što se tiče ljudskog bića, refleksna reakcija je rezultat veoma složene obrade informacija. Da bi postojao očekivani i uspešni odgovor na draž, uspostavljanje kontrole nad rezultatom reakcije je neophodno.

Kontrola se sprovodi putem sistema koji, nakon što organ ili mišić (efektor) izvrši zadatu komandu; prenose informacije koje se tiču rezultata od organa do nerva ili ganglije koji delaju kao komandni centar. Komandni centar je stoga informisan o tome da li je, u skladu sa unutrašnjom sredinom tela, odgovor bio efikasan i onakav kakav je očekivan. Zatim receptori primaju ne samo primarnu draž već i iformacije o odgovoru na draž.

Dostupnost takve kontrole pretvara refleksni luk u refleksni prsten putem koga nervni impulsi trajno kruže (direktna veza i povratne informacije). Ovaj stalni nadzor u toku trajanja ciklusa draži/odgovora obezbeđuje mehanizam za merenje odgovora, registrovanja abnormalnosti, pravljenje izmena, ponovnog merenja odgovora itd. Po eksperimentalnim podacima u toku samo jedne sekunde, nervne ćelije izvode 100 triliona osnovnih operacija, dok su moderni kompjuteri u mogućnosti da izvedu samo 1 milijardu.

Zahvaljujući stalnom, skoro trenutnom, prijemu i obradi spoljašnjih (tj. sredinskih) i unutrašnjih (tj.iz organa i tkiva) informacija, u svakoj sekundi nervni sistem je u stanju da reguliše (tj. povećava ili smanjuje aktivnost) rad svih organa i sistema u organizmu, s ciljem održavanja optimalne stabilnosti sistema.

Na primer, u slučaju povećanja telesne temperature izazvanog spoljnim (vruće vreme) ili unutrašnjim (infekcija) faktorima, telo koje normalno funkcioniše se neće pregrejati. Temperatura se reguliše neuralnim mehanizmima feedback-a (povratnih informacija) koji primarno deluju preko hipotalamusa (koji sadrži ne samo kontrolne mehanizme, već i ključne temperaturne receptore (senzore).

Mehanizam ove pojave samoregulacije se izvodi sledećim redosledom:

interoreceptori registruju povećanje unutrašnje temperature iznad bezbednog nivoa;

električni impulsi poslati aferentnim putevima prenose ovu informaciju do centralnog nervnog sistema (Fig. 7);

tamo se podaci analiziraju, donosi se odluka i komanda za sprovođenje ove odluke se prenosi do izvršnog dela mozga;

preko eferentnih sprovodnih puteva, električni impulsi iz mozga nose rešenja do efektora;

nakon prijema naredbe, šire se krvni sudovi kože, i na skoro tačno 37 stepeni znojne žlezde se aktiviraju (Fig. 8);

kao rezultat toga koža se ponaša kao radijator, tj. odaje toplotu iz proširenih krvnih sudova u spoljašnju sredinu;

znojne žlezde proizvode velike količine znoja i evaporacija, kao što je poznato po fizičkim zakonima, povećava odavanje toplote;

ovim putem se smanjuje visoka temperatura i normalizuje se stanje unutrašnje sredine;

feedback (povratna aferentacija) do centralnog nervnog sistema o prilagođenim uslovima se događala u toku procesa lečenja, sve dok izmerena temperatura nije postala vrlo bliska standardnoj, i intenzivna aktivnost efektora (krvnih sudova i znojnih žlezdi) prestaje (Fig. 9).

Funkcionalni sistem, uključujući homeostatske i bihevioralne (kognitivne) veze samoregulacije (po K.V.Sudakovu, 1990.). Shema homeostazne samoregulacije pri povećanju telesne temperature.

Primarna aferentacija: Shema homeostazne samoregulacije pri povećanju telesne

temperature.

Eferentacija: Shema homeostazne samoregulacije pri povećanju telesne temperature. Povratna aferentacija o postignutom korisnom rezultatu:

fig. 6, fig. 7, fig. 8, fig. 9

U slučaju prevelikog i trajnog stresa, ili bilo kog patološkog stanja ili bolesti koja narušava ravnotežu, može se dogoditi greška u funkciji nervnog sistema. Posledično, greške u regulatornim sistemima određenih telesnih refleksnih mehanizama ne mogu osigurati najbolje funkcionisanje organa i sistema organa. Osoba se može stalno osećati loše, mogu se razviti učestale akutne bolesti, sa njihovom hronizacijom i poremećajima metabolizma u većini slučajeva. Pod ovakvim uslovima, upotreba jedinstvenog signala (sa setovima impulsa) DENS/DENAS terapijskih aparata (koji rade na principu „biološkog" feedback-a) vodi do oporavka regulatornih sposobnosti nervnog sistema, i obično, visokog stepena oporavka.

Npr. poremećaj nervne regulacije kod dece može dovesti do povećanja telesne temperature zbog smetnji u protoku informacija- dilatacija perifernih krvnih sudova i pojačana aktivnost znojnih žlezda izostaju. Esencijalni mehanizam rashlađivanja ne ispunjava svoju funkciju. Kao rezultat, koža takvih pacijenata je bleda i hladna, bolest se značajno pogoršava do tačke kada počinje povraćanje i delirijum, i može doći do algospazma i gubitka svesti. Ako se pod ovakvim okolnostima primene elektrode DENAS aparata na određeni deo kože, signal nalik neurološkom signalu će doći do CNS-a nervnim putevima i formiraće se odgovarajući odgovor. Nakon toga će komanda (signal) potrebna za normalizaciju telesne unutrašnje sredine stići do efektora, što će rezultirati korekcijom telesne temperature i poboljšanjem stanja pacijenta (Fig. 10).

Na sličan način, primena DENS/DENAS terapijskih aparata na nekim drugim informacionim zonama biološke energije, sa uticajem na receptorni sistem kože, najčešće vodi do eliminacije funkcionalnih poremećaja u telu.